invoorzorg.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

Ondersteuning bij veranderingen in de langdurige zorg.

Lezing Machteld Huber: Een nieuw concept voor gezondheid

Gepubliceerd op: | Laatst gewijzigd op:

Machteld Huber gaf tijdens de In voor zorg-bijeenkomst 'Goede dementiezorg' op 9 november 2015 een lezing over haar nieuwe concept voor gezondheid. Tijdens de herhaling van deze bijeenkomst op 27 november 2015 werd de lezing verzorgd door haar collega Marja van Vliet.

Machteld Huber was net begonnen als huisarts, toen ze ernstig ziek werd. Als patiënt deed ze een interessante ontdekking: ‘Ik merkte dat ik me onder bepaalde omstandigheden beter voelde. Ik bleek mijn herstel positief en negatief te kunnen beïnvloeden.’ Het was de start van haar zoektocht naar gezondheid. Een zoektocht die uitmondde in een nieuw concept, als alternatief voor de definitie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) uit 1948. Haar onderzoek sluit bovendien naadloos aan bij de huidige veranderingen in de langdurige zorg. ‘Maar die veranderingen kunnen zich alleen voltrekken als we anders gaan denken. Dat kan door te focussen op het systeem in plaats van op het probleem. Een systeem van multidisciplinaire samenwerking waarin zelfmanagement een belangrijke plaats inneemt.’

Veerkracht

De WHO definieert gezondheid als ‘een toestand van volledig fysiek, geestelijk en sociaal welbevinden en niet slechts het ontbreken van ziekte of gebrek’. Heel idealistisch, aldus Huber. ‘Maar praktisch bijzonder onhandig, want het doel – compleet welbevinden – is haast onbereikbaar. Bovendien stimuleert deze definitie onbedoeld de medicalisering van de zorg.’ Maar belangrijker nog, volgens Huber, is dat de definitie van de WHO voorbijgaat aan het begrip ‘veerkracht’. Terwijl haar onderzoeken bewijzen dat patiënten juist veerkracht en het kunnen voeren van eigen regie ervaren als een essentieel aspect van gezondheid.

Nieuwe definitie

In 2009 organiseerde ZonMw op initiatief van Huber een conferentie met 38 internationale deskundigen. Zij stelden een nieuwe definitie van gezondheid voor: ‘Health as the ability to adapt and to self manage, in the face of social, physical and emotional challenges.’ In het Nederlands vertaald als: ‘Gezondheid als het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven.’ Deze relationele en dynamische omschrijving biedt een alternatief voor de statische definitie van de WHO.

Draagvlak

Huber kreeg vervolgens de opdracht te kijken naar het draagvlak voor de nieuwe definitie en te onderzoeken of deze meetbaar is. Daarvoor verrichtte ze kwalitatief en kwantitatief onderzoek onder 7 groepen betrokkenen: behandelaren, patiënten met een chronische aandoening, beleidsmakers, zorgverzekeraars, gezondheidsvoorlichters, burgers en onderzoekers. Uit het kwalitatief onderzoek bleek dat veel respondenten het positief vinden dat de mens centraal staat en niet de ziekte. Ook positief is dat patiënten zich aangesproken voelen in hun kracht. Een negatief aspect vinden de respondenten dat het nogal wat van mensen vraagt. Niet iedereen kan dat zomaar. Ook negatief is dat de feitelijke ziekte geen duidelijke plek behoudt. Huber benadrukt dat ziekte gewoon moet worden behandeld. ‘Maar op zo’n manier dat iemand er goed mee kan leven en tevreden is. Dat vraagt een andere focus, waarbij gezondheid geen doel op zich is, maar een middel om betekenisvol te kunnen leven.’

6 dimensies

Het kwalitatief onderzoek resulteerde in 556 indicatoren van gezondheid. Huber ordende ze in 6 hoofddimensies, met 32 onderliggende aspecten. De hoofddimensies zijn:

  • Lichaamsfuncties
  • Mentale functies en mentale beleving
  • Spirituele dimensie
  • Kwaliteit van leven
  • Sociaal-maatschappelijke participatie
  • Dagelijks functioneren

Verrassend

In het kwantitatief onderzoek vroeg Huber vervolgens aan de betrokkenen of ze de 6 hoofddimensies met hun onderliggende aspecten bij gezondheid vonden passen. Ze gaven het aan op een schaal van 1 tot 9. Daaruit kwamen verrassende resultaten. ‘Over het belang van de dimensie lichaamsfuncties is iedereen het eens, over de andere dimensies lopen de meningen erg uiteen. Patiënten scoren bijvoorbeeld alle dimensies hoog. Beleidsmedewerkers daarentegen scoren alleen hoog op de dimensie lichaamsfuncties en een beetje op kwaliteit van leven.’ Huber keek ook naar de invloed van opleidingsniveau en leeftijd van de respondenten. Daaruit bleek bijvoorbeeld dat hoe ouder mensen worden, meer dimensies ze hoog scoren.

Positieve gezondheid

De laatste vraag in het kwantitatief onderzoek – heeft u zelf ervaring met ziekte? – bleek een splitsingsfactor. Huber: ‘De scores van mensen die geen ervaring hebben met ziekte laten grote verschillen tussen de dimensies zien. Met scherpe pieken naar beneden, bij dimensies die ze niet van belang achten. Hoger en constanter zijn de scores van mensen die wel ervaring met ziekte hebben. Het verschil is vooral zichtbaar bij de spirituele dimensie. In deze dimensie staan zingeving, acceptatie en toekomstperspectief centraal.’ Omdat de brede opvatting van gezondheid veel raakvlakken heeft met positieve psychologie, noemt Huber haar concept positieve gezondheid.

Spinnenweb

Spinnenweb met pijlers van Machteld Huber

Huber maakte positieve gezondheid visueel als spinnenweb met 6 assen. Elke as staat voor één van de 6 dimensies. ‘Als mensen dit voor hun neus krijgen en je vraagt hoe het met ze gaat, kijken ze vanzelf breder dan alleen de lichamelijke dimensie. Het spinnenweb werkt integrerend en ontschottend, zorg en welzijn zitten er beide in. Het helpt mensen een oordeel te geven over hun eigen situatie, met cijfers voor elke dimensie.’ Zo ontstaat een ‘gezondheidsoppervlak’, dat mensen vervolgens kunnen proberen te vergroten. ‘Daarbij kan “motivational interviewing” een rol spelen. Leefstijlverandering is pas mogelijk als mensen contact maken met wat voor hen echt belangrijk is. Zingeving is de sterkste gezondmakende factor.’

Scoringsinstrument

Het spinnenweb wordt nu verder ontwikkeld tot een scoringsinstrument voor positieve gezondheid. ‘Daar is veel vraag naar’, zegt Huber. ‘We willen er ook adviezen bij zetten. En het ideaal is dat mensen vanuit het spinnenweb kunnen doorklikken naar e-healthoplossingen.’ Daarnaast ontwikkelt ze scholing in motivational interviewing en coaching in positieve gezondheid. Hiervoor heeft Huber onlangs het Institute for Positive Health opgericht.

Dementie

Huber sluit haar lezing af met een voorbeeld van positieve gezondheid in relatie tot dementie. ‘In Finland is een onderzoek gedaan met twee groepen ouderen. Eén groep werd bewust geactiveerd op alle 6 dimensies van positieve gezondheid, de andere groep niet. In de eerste groep was het aantal mensen dat dementie kreeg beduidend lager. Bovendien hielp de brede aanpak bij mensen die al dementie hadden de ziekteverschijnselen te verminderen.’ Maar hoe weet je wat betekenisvol leven is voor mensen met dementie, vraagt een van de deelnemers. Huber raadt de aanwezigen het boekje Dementie en ik van het Louis Bolk Instituut aan. ‘Daarin staan allerlei programma’s om met dementerende in gesprek te komen over het verleden. En daarnaast is de familie een belangrijke bron.’

Verslag door: Ingrid Brons

Meer weten

Dossier(s)

Tags

In voor zorg! is een programma van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en Vilans, Kenniscentrum voor langdurige zorg