Het model van de ontwikkelruimte

Groepen die samen werken aan vernieuwing, verandering of verbetering hebben ontwikkelruimte nodig om dat te kunnen. Marc Coenders promoveerde daar in 2008 op. De ontwikkelruimte is een sociale ruimte en ontstaat in de interactie met elkaar in de groep en de interactie vanuit de groep met de omgeving. Denk bij de interactie met de omgeving bijvoorbeeld aan het creëren van draagvlak voor je ideeën, of gebruikers betrekken bij het ontwerpen van oplossingen. Karin Derksen zette het onderzoek naar de ontwikkelruimte voort, eveneens als promotieonderzoek. Dit leidde ondertussen tot een praktisch toepasbaar model, waarmee groepen hun ontwikkelruimte kunnen analyseren en verbeteren.

Groepen die werken aan verandering, verbetering of vernieuwing komen tot de beste resultaten als zij redelijk tot goed aandacht besteden aan de volgende 4 dimensies:

• Toekomst creëren
  resultaatgericht werken; kernvragen stellen; waarde creëren; betrokkenheid creëren
  
• Reflecteren
  afstand nemen; vanuit meerdere perspectieven kijken; waarderend onderzoeken
  
• Organiseren
  coördineren; afspraken maken; plannen
  
• Dialoog voeren
  actief luisteren en doorvragen; betekenis geven; feedback vragen 

Alle 4 dimensies dienen behoorlijk met elkaar in balans te zijn. Dat klinkt eenvoudig, maar niets is minder waar. Van nature zit er namelijk spanning op ‘toekomst creëren en organiseren’ ten opzichte van ‘reflecteren en dialoog voeren. Uit onderzoek blijkt dat veel groepen van nature goed ontwikkeld zijn in 2 van de 4 dimensies. Groepen die goed zijn in toekomst creëren en organiseren komen het meest voor. Deze groepen hebben snel oplossingen gevonden en werken die vlot uit. Hun risico: ze vernieuwen niet echt, ze blijven meer van hetzelfde doen. Groepen die goed zijn in reflecteren en dialoog voeren komen ook voor. Zij zijn rijk aan ideeën en creativiteit. Hun risico is dat het bij goede ideeën blijft en het ze niet lukt die in de praktijk te brengen.

Werkwijze

Er zijn ondertussen meerdere beproefde manieren om inzicht te krijgen in de ontwikkelruimte als groep en om die ruimte te beïnvloeden:

• Gebruik van de vragenlijst
  Laat iedereen de vragenlijst individueel invullen. Zet een spinnenweb uit op een flipover en laat elk teamlid zijn spinnenweb daarin zetten. Dit geeft snel inzicht in de overeenkomsten en verschillen in beleving van de ontwikkelruimte in het team en hoe de balans is in de 4 dimensies. Ga daarover in gesprek met elkaar door vooral naar voorbeelden te vragen waarop iemand zijn ‘score’ baseert. Trek vervolgens samen conclusies over wat je vooral samen moet blijven doen en waarin je nog kunt verbeteren.
  
• Werken met dimensiekaarten
  Onderzoek kort in de groep welke kwaliteiten een ieder heeft in groepsprocessen. Verdeel de 4 dimensiekaarten zodanig dat ze zo goed mogelijk passen bij ieders kwaliteiten. Ieder groepslid krijgt 1 kaart, of vier groepsleden krijgen 1 kaart. Je bent verantwoordelijk voor de kaart die je hebt gekregen, zolang als je samen aan het werk bent. Dus je bewaakt of jouw dimensie voldoende aan bod komt en op de juiste momenten. Als dat niet het geval is breng je dat in. Je kunt zelf het voorbeeld geven passend bij jouw dimensie, of je geeft aan dat je even aandacht wilt voor jouw dimensie en onderzoekt als groep hoe je dat kunt doen. Na enige tijd evalueer je dit proces.
  
• Werken met een observator
  Je kunt als groep ook een observator inschakelen die kijkt in hoeverre de 4 dimensies toegepast worden en op welke momenten. Een observator helpt extra goed als in de groep minder kwaliteit aanwezig is op de dimensies reflecteren en dialoog voeren. Het is belangrijk dat deze het model goed kent en gewend is om te observeren. Hij/zij kan, afhankelijk van het proces in de groep, zijn observaties na 45 minuten werken teruggeven aan de groep. Dit is dan gelijk een evaluatiemoment voor de groep. Deze feedback
  kan ook gegeven worden als de groep hiermee op een bepaald moment geholpen kan worden. Maak hierover afspraken met de groep.

Meer weten

• Download de vragenlijst (pdf)
  
• Download de instructie werken met dimensiekaarten (pdf)
  
• Download de dimensiekaarten (pdf)
  
• Praktijkvoorbeeld: De Koperhorst zet het model van ontwikkelruimte in
  
• Meer informatie over het onderzoek en de methode via de website KarinDerksen (externe link)