Bedrijfsvoering door andere ogen

Dit verhaal gaat over de bedrijfsvoering in de langdurige zorg. Niet primair over een cijfermatig instrumentarium dat de efficiency vergroot, maar over een nieuwe manier van denken over de aansturing. De denkrichting gaat vooraf aan kostenbeheersing. Andersom werkt het niet. Dat stellen Martijn Verbeek en Marco van Putten. Martijn Verbeek is hoofd Sturing, Financiering en Informatievoorziening bij de Directie Langdurige Zorg op het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Marco van Putten is senior-adviseur bij Vilans en werkt voor In voor zorg!

Martijn Verbeek wijst erop dat de samenleving voor de langdurige zorg om een ander paradigma vraagt. Hij legt uit: 'Het uitgangspunt in de langdurige zorg is vaak nog gericht op het aanbieden van zorg en daarmee op het uit handen nemen van veel van wat de cliënt wellicht ook zelf nog kan. Het nieuwe paradigma gaat over "ontzorgen", het gaat over mensen helpen zo lang mogelijk zelfstandig te leven, en dus minder zorg nodig hebben. Dat kan worden afgeleid uit het nieuwe regeerakkoord. Er staat met zoveel woorden dat cliënten in hun kracht moeten staan, en dat daar de langdurige zorg voor is.'

Een omslag in het denken dus. Hoewel? In menige organisatie worden deze nieuwe keuzes al gemaakt. Maar zeker nog niet overal. Er zijn al goede voorbeelden die uitstekend aansluiten bij ontzorgen en ontregelen. Martijn Verbeek: 'Kijk bijvoorbeeld naar ketenzorg bij dementie. Dat zijn werkwijzen die inspirerend zijn voor de zorgwerkers en die leiden tot een effectievere ondersteuning van de cliënt. Kern van ketenbenadering: kijk naar de vraag en pas daar het gezamenlijk zorgaanbod op aan.'

Nieuwe realiteitszin

Verbeeks pleidooi richt zich niet alleen op het ontzorgen, maar ook op het – letterlijk – ontregelen: 'Controleer mensen op de werkvloer minder en geef ze meer vrijheid om hun eigen werk te organiseren. Dan hebben ze ook meer tijd voor de cliënt.'

Hij roept hiermee niet op tot anarchie, maar nodigt uit tot nieuwe realiteitszin. Die realiteitszin rust in de eerste plaats op het groeiende besef dat keuzes maken nodig is. Verbeek: 'Mensen maken elke dag afwegingen in hun leven. Tussen wat kan en wat betaalbaar is, ligt een verschil. Dat is niet erg. Probleem is dat de sector èn VWS zijn opgegroeid in een tijdperk van steeds weer groeiende financiële ruimte, waarbij het idee van stabilisatie of zelfs krimp raar is. In 2009 is de zorgzwaarte bekostiging ingevoerd, waarbij het geld aan de client is gekoppeld. Dat leidt soms tot verschuivingen en de noodzaak keuzes te maken. Vanuit de geschiedenis is het dus niet zo gek dat organisaties soms moeite hebben met het feit dat er financiële keuzes moeten worden gemaakt waardoor de scoop verandert van zorgen naar ontzorgen.'

Anders kijken met oog voor ontzorgen klinkt makkelijker dan het is. Het knelpunt zit in de perceptie. Er ligt soms een kloof tussen anders zorg leveren en minder kosten maken. Vilans-programmamanager Marco van Putten: 'De onmiddellijke associatie is vaak dat kosten besparen er toe leidt dat je cliënten en medewerkers tekort doet. De kwestie is dat in discussies over bedrijfsvoering het kostenaspect wordt gezien als iets dat los staat van het leveren van zorg. Daardoor heeft het aanpassen van de bedrijfsvoering vaak een negatieve klank. Het wordt geassocieerd met ‘minder voor je cliënten kunnen doen’ en met harder werken.'

Sterke driehoek

Marco van Putten: 'Het schisma heeft niet zelden te maken met cultuur, met het idee van ‘We hebben het altijd zo gedaan en dat is het beste’. Een cultureel bepaald aspect is ook de traditionele rolverdeling tussen het primaire proces en ondersteunende dienstverlening zoals financiën en control. De zorg heeft het primaat, het gelijk van de controller heeft maar beperkte waarde.'

Van Putten zou het zeker niet willen omdraaien. 'Het primaat leggen bij de financiën zet de sector inderdaad op z’n kop. Mijn pleidooi is een andere: zie de verhoudingen als een sterke driehoek. De zorgvraag aan de ene zijde, het zorgaanbod op de andere zijde en het financieel verhaal als gelijkwaardige zijde van de driehoek.'

Financiële ruimte creëren

In het huishoudboekje van een zorgorganisatie zit in de regel meer speling dan wel wordt geacht, meent Marco van Putten. 'De ZZP (Zorg Zwaarte Paketten)-systematiek is kaderstellend op het gebied van financiën en kwaliteit. Maar het gaat er om hoe je creatief de zorg op maat kunt leveren aan de cliënten. Zie ZZP daarmee niet als een beperking, maar als een kans om zorg op maat te kunnen leveren.'

Het is uiteraard een bekend verhaal. Maar het is ook een verhaal dat nogal eens in de schaduw staat van een ander verhaal: het verhaal dat de organisatie z'n kracht en bestaansrecht ontleent aan hoe het de afgelopen jaren is gegaan. Het nieuwe verhaal dat ZZP heet, kennen we eigenlijk maar half. Marco van Putten: 'Het systeem van zorgzwaartepakketten wordt ten onrechte ervaren als het verhaal van de beperkingen, niet als het verhaal van de nieuwe mogelijkheden.'

Er kan meer dan gedacht wordt

Martijn Verbeek sprak eerder in dit verhaal over nieuwe realiteitszin en zelfs over ontregelen. 'Die nieuwe realiteitszin betreft ook VWS', zegt hij. 'Wij verwonderen ons regelmatig over de aanname dat dingen niet zouden mogen van VWS, terwijl in werkelijkheid de mogelijkheden en vrijheden groter zijn dan de sector denkt.'

Martijn Verbeek beseft dat de perceptie enerzijds en de werkelijkheid van VWS anderzijds in de sector niet altijd goed aansluiten. 'Wij proberen de afstand tot het veld te overbruggen en we laten als overheid steeds meer los. Tegelijkertijd zijn we beter bereikbaar en laten we ook eerlijk weten wat we wel en wat we niet kunnen doen voor zorgorganisaties. Natuurlijk blijven er voorbeelden die het tegendeel laten zien. Laat onverlet dat de sector merkt dat de rol van VWS anno 2010 een andere is dan een paar jaar geleden. Bel ons maar.'

Sterke voorbeelden

Waar doen ze het qua ontzorgen en ontregelen al goed? Marco van Putten en Martijn Verbeek hebben elk voorbeelden. Een persoonlijke voorkeur trouwens. Beiden weten dat in de betreffende organisaties nog genoeg details zijn aan te wijzen die nog verbetering behoeven.

Marco van Putten: 'Maar het gaat om de rode draad. Deze organisaties hebben grip op de zaak en werken met gemotiveerde mensen die zich betrokken voelen en die weten dat duidelijke keuzes maken in het zorgaanbod eerder een kracht dan een zwakte is.'

Zonnehuisgroep Amstelland

Marco van Putten: 'Zonnehuisgroep Amstelland is een inmiddels financieel gezonde organisatie voor ouderen, met laag ziekteverzuim en tevreden medewerkers. Volop met nieuwbouw bezig. Het gesprek van de dag gaat niet over kosten, maar over aandacht voor ouderen.'

Zie voor meer informatie: Zonnehuisgroep Amstelland (externe link)

De Herbergier

Martijn Verbeek: 'Ik was pas in Arnhem bij De Herbergier, een kleinschalige organisatie geleid door twee zorgondernemers. De situatie: 15 zwaar demente mensen wonen in een mooi huis. Bij hen wonen twee zeer gedreven professionals. Vier regels: Zorgpersoneel is ook huishoudelijk personeel, het meeste wat je tijdens de zorgopleiding hebt geleerd moet je weer afleren, ze geven mensen bij voorkeur geen medicatie en de deuren staan altijd open. Lopen mensen dan niet weg? Jazeker, maar dan loopt iemand mee. En na een paar keer loopt de bewoner dan niet meer weg.'

Zie voor meer informatie: Herbergier (externe link)

Lees ook het ervaringsverhaal 'In de herbergier heten de cliënten met dementie gasten’

Productive Ward van NHS

Marco van Putten: 'Eigenlijk geen organisatie, maar een programma. Het stelt de medewerkers in staat om de eigen werkzaamheden te verbeteren en efficiënter te maken. Dit kan tot een verdubbeling van de beschikbare tijd voor directe patiëntencontact leiden. De werkwijze appelleert aan de aspiraties van professionals in de zorg en hun betrokkenheid bij de klant. Ziekenhuizen hebben er grote slagen mee gemaakt. Van 30% tijd voor patiëntenzorg naar 60%. Dat is winst. Moet ook kunnen in de langdurige zorg.'

Zie voor meer informatie: Institute for innovation and improvement (externe link) en CC zorgadviseurs (externe link)