De Crabbehoff en In voor zorg! leren omgaan met leven en sterven

Protestantse Zorggroep de Crabbehoff (PZC) in Dordrecht geeft op een bijzondere en eigen manier invulling aan cliëntgericht werken. Directeur Johan Groen: ‘In de levensfase waarin onze cliënten zich bevinden, gaat het over de meest existentiële vragen over leven en sterven. We geven daar invulling aan door zingevingsgericht werken. Het is geen project, het is wie we zijn.’

De PZC geeft in haar 2 verpleeghuizen en 2 woon-zorgcentra veelal zorg aan cliënten in de laatste fase van hun leven. De organisatie heeft de afgelopen 2 jaar een flinke ontwikkeling doorgemaakt. Met het invoeren van integraal management is de verantwoordelijkheid lager in de organisatie gelegd. Daarnaast zijn een nieuwe visie, missie en kernwaarden geformuleerd.

Identiteit

Johan Groen is nu 2  jaar directeur bij de PZC. ‘Mijn opdracht bij mijn aanstelling was om de identiteit van de organisatie vorm te geven. Een belangrijke drager van identiteit is natuurlijk ons logo: de barmhartige Samaritaan. Dat staat voor mij voor het besef dat je naar een ander om moet kijken, ongeacht zijn of haar geloof of afkomst. Zien, bewogen worden, in beweging komen, dat is de kern. Dat hebben we vertaald in de missie en visie, en in onze kernwaarden: betrokkenheid, verantwoordelijkheid en ondernemend zijn.’

Zinvol

De cliënt bedienen zoals hij bediend wil worden, is een belangrijk uitgangpunt voor de zorg die PZC levert. Spiritualiteit en zingeving spelen daarin een essentiële rol, zegt Groen. ‘Ik wil dat cliënten aan het eind van de dag kunnen zeggen: het is weer een zinvolle dag geweest. Onze cliënten hebben te maken met verlies. Het verlies van hun vertrouwde buurt, dingen die ze niet meer kunnen; ze sterven beetje bij beetje. Het gaat dan over de meest existentiële vraag: hoe ga je om met leven en sterven? Iedereen heeft een eigen filosofie daarover, daar moet je in deze organisatie oog voor hebben en ruimte voor geven.’

Leven met sterven

Met zingevingsgericht werken wil de organisatie invulling geven aan de missie, visie en kernwaarden. De basis werd gelegd in de nota ‘Leven met sterven’. Een groot deel van de organisatie heeft samen aan deze notitie gewerkt. Groen legt uit: ‘Mensen hebben een innerlijke ruimte, die ze benutten om te mijmeren: “Is het allemaal zinvol geweest?” Dat geldt zeker voor mensen in deze levensfase. Aandacht voor de cliënt betekent dat we ook daarover het gesprek aangaan en die innerlijke ruimte faciliteren. De vraag is: hoe kunnen we een klimaat creëren om het te hebben over de dingen die er bij onze cliënten toe doen?’ Authenticiteit  is daarbij belangrijk, want het draait om mensen, benadrukt Groen. ‘Niet voor niets is ons slogan: waar mensen zorgen voor mensen. Niet een professional praat met een cliënt, maar het is een gesprek van mens tot mens. Deze mensen zijn het waard om op het eerste plan gezet te worden. Dat vraagt van ons dat we continu onze oren en ogen open houden, oog hebben voor de noden van de cliënt en daarop inspelen; werken met hart en ziel.’

Raamwerk

Om het zingevingsgericht werken binnen de organisatie vorm te geven, heeft de Crabbehoff een zingevingsspecialist en een veranderkundige aangetrokken. De zingevingsspecialist is een geestelijke verzorger, gespecialiseerd in spiritualiteit. Verschillende benaderingen vormen het raamwerk van het ontwikkelingstraject. Het zingevingsgericht werken is gebaseerd op het gedachtegoed van Leget, over het benutten van innerlijke ruimte. De verandering binnen de organisatie wordt mede vormgegeven aan de hand van het verandermodel van Kotter, dat 8 stappen onderscheidt in een succesvolle organisatieverandering. De eerste stap is het creëren van urgentiebesef, gevolgd door het vormen van een leidende coalitie.

Waarderend onderzoek

In voor zorg! is gevraagd naar ondersteuning bij de veranderingsstrategie. Gezocht werd naar een methode die ervoor zorgt dat het zingevingsgericht werken duurzaam wordt ingebed in het gedrag en de cultuur van de organisatie. Participatie van de medewerkers is daarbij bijzonder belangrijk, vindt Groen: ‘Ik wil dat er draagvlak is.’  In voor zorg-coach Jan van den Braak geeft invulling aan de vraag door de appreciative inquiry – het waarderend onderzoek-  in te zetten.

Uitgaan van het goede

Het unieke aan deze methodiek is dat iedereen betrokken wordt bij het creëren van een beeld van de verandering. Groen licht toe: ‘Appreciative inquiry gaat uit van wat waardevol is binnen de organisatie, in plaats van dat we een andere werk- of denkwijze opleggen of problemen benoemen.  Ons uitgangspunt: mensen hoeven niet te veranderen: we zoeken naar wat medewerkers al goed doen, hun talenten, ambities en normen en waarden. Daar sluiten we op aan.’ De methodiek werkt op basis van interviews, waarin medewerkers bevraagd worden naar waar ze trots op zijn, wat ze in de toekomst willen bereiken en waar ze plezier in hebben. Elk interview is een interventie, en draagt bij aan een gezamenlijk beeld van de verandering.

Evidence based

De lijnen worden uitgezet door de regiegroep, met daarin het voltallige managementteam van de PZC. De zingevingsspecialist, de veranderkundige en de In voor zorg-coach zijn onderdeel van een projectgroep, zij zorgen voor de coördinatie van de activiteiten in het traject. Daarbij betrekken ze veel andere medewerkers van de organisatie. In voor zorg-coach Van den Braak draagt zorg voor de implementatie van de methodiek van het waarderend onderzoek. De zingevingsexpert is verantwoordelijk voor de inhoudelijke en spirituele kant van de verandering. De veranderkundige richt zich op de implementatie, resultaatmeting en borging van het traject. De effecten van het traject worden gemeten in de participatie van de cliënt en zijn familie, de cliënttevredenheid, medewerkerstevredenheid en het ziekteverzuim.

Geen project

Het traject startte in april 2011, met het opstellen van het plan. Het In voor zorg-plan volgde in mei 2011. Voor de implementatie wordt maar liefst 6 jaar uitgetrokken, vertelt Groen.’ Het is een majeure ingreep. Zingevingsgericht werken is voor ons geen project, het is wie we zijn. En dat gaat veel verder dan alleen de cultuur. We willen bijvoorbeeld ook de gebouwen geschikt maken voor deze manier van werken.’

Kick-off

Begin oktober waren de kick-off bijeenkomsten voor alle medewerkers, in groepen van 125. Centraal stond de vraag: wat is goede zorg?  Groen: ‘Om mensen voor de bijeenkomst alvast warm te maken hebben we  voor de bijeenkomst op verschillende plekken 3 foto’s opgehangen, met daarop steeds de vraag: Is dit zinvol? Een foto met een bord boerenkool en een glas rode wijn erbij. Een foto met een doodskist met een plumeau erop, die raakt natuurlijk een kern van het vraagstuk, dat gaat om nazorg. Een foto met een checklist voor de zorg. ‘ Tijdens de bijeenkomst zijn acteurs ingezet, die allemaal op een prikkelende manier een aspect van de zorg –commercialiteit, zorgen voor ouderen en omgaan met de dood- uitbeeldde. Daaruit volgde een dialoog met de zaal. ‘De discussie die volgde was verrassend open,’ merkte Groen.

Handgesprekken

Eind oktober startte het traject voor het management team (MT), dat vier keer 2 dagen in beslag neemt. Alle managers worden getraind gesprekken te voeren met medewerkers volgens de methode van het appreciative inquiry,.  Alle Evv-ers en stafleden worden geleerd dezelfde gesprekken te voeren, maar dan met bewoners. Het MT-programma is vormgegeven door de projectgroep samen met een groep van 20 medewerkers.  Op het programma is ook veel aandacht voor bewustwording. Appreciative inquiry krijgt binnen de Crabbehoff een praktische vertaling in zogenoemde handgesprekken: iedere vinger staat ergens voor.

• duim: wat gaat goed? Waar ben je trots op?
• wijsvinger: welke de richting wil je op? Wat zou je doen als je dat zelf zou mogen bepalen?
• middelvinger: waar heb je last van? Wat hindert je in het realiseren van je ambitieniveau? 
• ringvinger: waar zit je  trouw aan de organisatie, waarom werk je bij de Crabbehoff?
• pink : waarin voel je je klein? Wat heb je aan ondersteuning nodig?

Helpen vertalen

Managers gaan met alle medewerkers ‘handgesprekken’ voeren. Groen: ‘Zingevingsgericht werken start bij de leidinggevenden en de mensen die het meeste contact hebben met de bewoners: de EVV’ers. In ons organisatiemodel staat de EVV’er dan ook naast de bewoner en zijn familie, om aan te geven dat de bewoner of cliënt centraal staat. Wij zetten als het ware onze zorg ernaast. De EVV’er helpt de bewoner zijn wensen en behoeften te vertalen naar onze organisatie. Zij zijn bij wijze van spreken de mensen uit ‘ de winkel’ die vragen: “Wat wil u hebben?’ En soms zijn daar middelen voor, soms moeten bewoners dat zelf betalen.’

Scholingsplan

Om het zingevingsgericht werken structureel in te bedden in de manier van werken, is er een scholingsplan opgesteld. EVV’ers, artsen, psychologen en fysiotherapeuten krijgen een cursus in het voeren van gesprekken met cliënten. Alle (nieuwe) medewerkers in de organisatie nemen deel aan een basiscursus: zo zijn onze manieren. Want, zegt Groen: ‘De missie en visie zijn een verhaal wat je met elkaar vertelt.’ Op iedere afdeling ontwikkelen de PSZ specifieke deskundigheid op 2 thema’s: spiritualiteit en omgaan met de dood. Er worden op iedere afdeling mensen opgeleid die meer weten over spiritualiteit. Die kennis moet doorleefd zijn. Groen: ’Onder onze bewoners zijn moslims, maar ook Joden, gereformeerden en hervormden, daar moet je het verschil tussen weten en daarop in kunnen spelen.’ Alle EVV’ers krijgen scholing over doodgaan. Daarnaast is een programma ontwikkeld om ervoor te zorgen dat het zingevingsgericht onder de aandacht en zichtbaar blijft, bijvoorbeeld door het instellen van intervisiegroepen.’

Wandelen

Bij zingevingsgericht werken gaat het in eerste instantie om contact maken.  Dat hoeft niet altijd zwaar of ingewikkeld te zijn, vindt Groen: ‘Ik vraag iedereen om activiteiten met bewoners te doen, iets samen te doen wat je allebei leuk vindt. Of dat nou wandelen, vissen of een museumbezoek is; er zullen zeker mensen zijn die dat ook leuk vinden. Begin met elkaar daarover te bevragen.’

Meer weten

Bekijk ook de film over zingevingsgericht werken en het In voor zorg-traject bij de PZC (externe link)