De invloed van licht op het functioneren van ouderen

Voldoende licht heeft een positieve invloed op de kwaliteit van leven, vermindert een aantal veel voorkomende problemen en verlaagt daardoor de druk op het zorgpersoneel. Ouderen zijn onvoldoende bekend met de positieve effecten van licht. Ook veel architecten, woonadviseurs, medewerkers in de verzorging en verpleging en ouderenadviseurs kennen de effecten onvoldoende.

De kennis die de afgelopen jaren beschikbaar is gekomen over de betekenis van licht leidt tot de conclusie dat het de moeite waard is om dit onderwerp meer aandacht te geven.

Licht voor zelfstandig wonende ouderen

Ouderen willen graag zo lang mogelijk zelfstandig wonen. Ze voelen zich doorgaans voldoende gezond, vitaal en hebben een actief sociaal leven. Een goede verlichting in huis ondersteunt deze leefstijl en compenseert het afnemende zichtvermogen dat onderdeel is van het proces van veroudering.

De kamers van een woning hebben verschillende functies. Goede verlichting is afgestemd op het gebruik van de ruimte. Het meest comfortabel is doorgaans een basisverlichting van de hele kamer in combinatie met extra verlichting op bepaalde plaatsen in de kamer. In de publicatie 'Van voorlichting tot verlichting' is een tabel opgenomen waarin dit model van basis- en extra verlichting is uitgewerkt voor de diverse ruimten in huis.

Licht voor ouderen in verzorgings- en verpleeghuizen

Om een aantal redenen verdient het verlichtingsniveau in verzorgings- en verpleeghuizen meer aandacht:

• De huizen worden merendeels bewoond door mensen van tachtig jaar en ouder. Op deze hoge leeftijd eist de veroudering van het oog zijn tol; een groot deel van deze mensen heeft dan ook ernstige visuele beperkingen.
• Van de bewoners van verzorgings- en verpleeghuizen lijdt bijna de helft aan dementie. Mensen met ernstige dementie zijn doorgaans niet meer in staat om op te merken en aan te geven dat hun gezichtsvermogen vermindert.
• Voldoende daglicht en een goed verlichtingsniveau in woningen en woonzorgvoorzieningen levert een positieve bijdrage aan de kwaliteit van leven. Deze kennis van de invloed van licht op het functioneren van ouderen is pas sinds kort bekend. In veel bestaande verzorgings- en verpleeghuizen is het verlichtingsniveau onvoldoende afgestemd op de bewoners.
• In ontwerpen van woonzorgvoorzieningen is daarnaast weinig aandacht voor goede verlichting van de werkplek van het verzorgend en verplegend personeel. Werken in ruimten die onvoldoende verlicht zijn vergroot het risico op het maken van fouten en kan van invloed zijn op de gezondheid en het welbevinden van werknemers.

Bovenstaande redenen geven aan dat het belangrijk is om aandacht te besteden aan de lichtstimulering van bewoners van verzorgings- en verpleeghuizen. Door onvoldoende lichtstimulering raken allerlei biologische processen ontregeld met als gevolg een verstoord dag-nachtritme, slapeloosheid, depressieve gevoelens, sombere stemmingen en een apathische houding.

Ouder worden en licht

Met het ouder worden verandert de werking van het oog. Het oog kan zich minder makkelijk scherp stellen, heeft meer moeite om zich aan te passen aan snel wisselende lichtintensiteiten en kan contrasten tussen licht en donker minder goed onderscheiden. Veel visuele beperkingen die hieruit voortvloeien kunnen tegenwoordig effectief verholpen worden: een juiste bril herstelt de gezichtsscherpte, een vertroebelde lens kan operatief vervangen worden én een aanpassing van het lichtniveau stelt ouderen in staat om beter te zien. Dit laatste wordt helaas nog te weinig toegepast.

De effecten van licht

Licht is niet alleen belangrijk om goed te kunnen zien. Onderzoek toont aan dat licht een belangrijke rol speelt bij vele lichaamsprocessen. Licht beïnvloedt de werking van het hart en de bloedvaten, de afgifte van hormonen, de aanmaak van vitamine D ter voorkóming van osteoporose en het immuunsysteem.
Daglicht is belangrijk voor het bijstellen van de biologische klok die het dag- en nachtritme reguleert. Daarnaast is licht van invloed op stemmingen, de lichaamstemperatuur, de alertheid en de productie van het slaaphormoon melatonine.

Verstoring van het slaap-waakritme

Voldoende daglicht is nodig om de biologische klok dagelijks te synchroniseren met de omgevingstijd. Sommige ouderen met bijvoorbeeld mobiliteitsbeperkingen, mensen met dementie en ouderen die in een verzorgings- of verpleeghuis verblijven, komen weinig buiten en hebben binnenshuis weinig verlichting. In combinatie met een verminderde werking van de ogen, zenuwbanen en hersenen, leidt dit tot een verstoring van de biologische klok en het slaap-waakritme.

Slaapproblemen

Voldoende slaap is onmisbaar voor het herstel van lichaam en geest. Veel ouderen klagen echter over slapeloosheid; meer dan de helft van hen heeft daar zelfs chronisch last van. Slecht slapen of een tekort aan slaap leidt tot een vertraging van het reactievermogen, een vermindering van de alertheid en een verslechtering van stemming en prestaties.

Meer informatie

• Brochure “Van voorlichting tot verlichting- Licht voor ouderen en mensen met dementie” (Joost van Hoof en Toine Schoutens, 2007). Deze publicatie informeert medewerkers in de zorg over de positieve invloed van licht op het functioneren van ouderen. Welke rol kunnen zij hierin spelen?
  Te bestellen via: website Domotica voor Wonen en Zorg (externe link) 
  
•  Meer informatie over domotica en licht: website Domotica voor Wonen en Zorg (externe link)