invoorzorg.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

Ondersteuning bij veranderingen in de langdurige zorg.

Managen van zelfstandige medewerkers: 'Als je wilt schaatsen, moet je uit balans'

Gepubliceerd op: | Laatst gewijzigd op:

Programmamanager In voor zorg! Hannie Treffers vertelt dat de zaal nog een keer gevuld had kunnen worden met deelnemers; zoveel mensen meldden zich aan voor de Masterclass managen van zelfstandige medewerkers op 15 november 2012. Van de 80 aanwezigen is de sector verpleging, verzorging en thuiszorg (VVT) met 60 mensen oververtegenwoordigd. Wat betekent zelfsturing voor mijn functioneren als coach, direct leidinggevende of hogere manager? Dat was het onderwerp van deze masterclass.

Eerst is het de beurt aan de plenaire sprekers, om het onderwerp in de breedte te schetsen. Ben Kuijken is journalist, schrijver en filosoof. 2 jaar geleden schreef hij het boek ‘De laatste manager’, maar pas nu ziet hij een kentering. Kuijken vaart scherp aan de wind, zegt hij. Maar niet omdat hij een hekel heeft aan managers of aan regels. Maar omdat er te veel regels zijn. ‘En managers?’ denken we er achteraan - de titel van zijn boek indachtig.

Sheep

‘If you put fences around people, you get sheep’ zei William McKnight; Amerikaan, zakenman en filantroop uit de vorige eeuw. Hoewel wij met veel eigenschappen worden geboren, is veel gedrag aangeleerd, zoals hulpeloosheid. Een belangrijk kenmerk daarvan binnen organisaties is aantasting van de beroepseer. In de zorg geen onbekende en debet aan het ontstaan en succes van Buurtwerk Nederland. Een andere belangrijke is mentaal verzuim. Ofwel, je gedachten niet bij je werk hebben. Betrokkenheid, zegt Kuijken, is een belangrijke voorspeller van productiviteit.

Systeem

Is dat allemaal de schuld van de manager? ‘Nee natuurlijk niet’, roept Kuijken uit. ‘Het ligt aan het systeem dat we met elkaar hebben gebouwd en dat aan het begin van de 19e eeuw is ontstaan. Protocolleren van selectie en begeleiding van medewerkers, opknippen van taken en controlemechanismen op het werk: de manager werd geboren. In Duitsland ontstaat in het leger aan het begin van de Tweede Wereldoorlog de Auftragstaktik: geef de troepen een opdracht, maar laat de uitvoering door henzelf bedenken. Het systeem is drieledig: het doel moet duidelijk zijn, en de eenheid moet over de juiste middelen en mandaat beschikken. De hogere commandanten tenslotte, bemoeien zich niet met de uitvoering. Dat is waarom Buurtzorg Nederland succesvol is’, zegt Kuijken.

Engagement

Daarom het recept voor de managers in de zaal: faciliteren, inspireren en leren op je handen te zitten. Kuijken toont een animatiefilmpje van Daniël Pink (externe link) . Moraal van het verhaal is dat voor een hogere productiviteit weinig motiverende waarde van een hoger salaris mag worden verwacht. Paradoxaal genoeg leidt geld juist tot minder betrokkenheid in het werk. Wil je engagement creëren? Geef mensen dan zoveel mogelijk autonomie in hun werk. Dat brengt creativiteit, originele ideeën en productieve mensen.

Op je handen zitten

Leren op je handen te zitten, betekent dat je als manager niet altijd je gelijk moet halen. Het loont de moeite om te zien of medewerkers met een andere oplossing komen. Geef bovendien alleen gevraagd advies en vermijd dus de valkuil van de aangeleerde hulpeloosheid. Het publiek lijkt niet geheel overtuigd en roert zich. Wellicht komt het omdat Kuijken net iets te vaak zegt dat het publiek zich niet aangevallen hoeft te voelen omdat het niet persoonlijk bedoeld is. Hij creëert onbedoeld precies dat effect. Het publiek voelt zich ongemakkelijk. Of is dat zijn bedoeling? ‘Om te schaatsen moet je uit balans,’ heeft hij ons eerder voorgehouden. En uit balans is het publiek wel een beetje. Een kolfje naar de hand van de volgende sprekers.

Masterclash

De 2 volgende sprekers loodsen ons door een licht hilarisch uurtje: Margaret Krijnen en Konnie Huijers. Een ‘masterclash’ voor leiders in de zorg, noemen ze hun presentatie. Huijers trapt af en rijgt moeiteloos het verhaal van Alice in Wonderland en de film The Matrix aaneen. ‘Alice heeft lef’, zegt ze. En zo moeten leiders ook zijn. ‘Feeling like Alice tumbling down a rabbit hole’. Uit The Matrix toont ze het deel met de blauwe pil en de rode pil: hoofdpersoon Neo krijgt de keuze om een van deze pillen te slikken. Met de rode zal hij het geheim ontrafelen, met de blauwe zal hij alles vergeten en doorgaan met zijn leven. ‘De rode pil betekent dat je (h)erkent dat JIJ de sleutel bent tot verandering’, zegt Huijers. Op haar vraag wie in het publiek de rode pil al heeft geslikt, steekt na even aarzelen nagenoeg iedereen zijn hand op. De praktijk is weerbarstiger, zal even later blijken.

Rode pil

Margaret Krijnen neemt het van haar over. Want het publiek is nog steeds niet zo welwillend. Margaret Krijnen laat de zaal staan, als paarden galopperen, van links naar rechts buigen en weer terug. Vervolgens nodigt zij iedereen uit zijn naam te zingen. Een voor een. Voor wie het gadeslaat, een hilarische voorstelling. Want velen volgen haar voorbeeld, maar een enkeling maakt van de gelegenheid gebruik om te zingen: ‘En waarom doen we dit?’ Instemming is zijn deel. Margaret Krijnen verwijst naar wat Kuijken eerder zei: ‘Als je wilt schaatsen, moet je uit balans.’

Comfortzone

Konnie Huijers vult het aan. ‘Uit je comfortzone komen, dat helpt. En daarom doen we dit. Je ongemakkelijk voelen is goed. Want dan kom je in beweging.’ Enkele mensen nemen het letterlijk en lopen de zaal uit. Een mevrouw zegt dit niet leuk te vinden. Het was even leuk, maar nu mist ze de diepgang. Een ander prijst het onderzoekende van de exercitie. ‘Net als Alice, daar houd ik van.’ Een meneer verwoordt zijn ongemak. ‘Dit is een les voor mij, het haalt mij uit mijn comfortzone en dat is denk ik nodig om in beweging te komen. Gewoon laten gebeuren en niet meteen de controle terugveroveren. Dat is pas loslaten.’ Konnie Huijers en Margaret Krijnen laten het publiek kennismaken met theatersport; een spelvorm waarbij mensen in hun volle glorie kunnen gaan schijnen. Stoppen met denken, en alles wat aangeboden wordt blijmoedig accepteren; elkaar een leuke tijd gunnen en samen op zoek gaan naar Goud. Dat leert het ons. Verschillende vrijwilligers melden zich om aan de theatersportvoorstellinkjes mee te doen. De zaal is inmiddels om en doet enthousiast mee.

40 dagen

Wat hebben wij gezien? Vraagt Margaret Krijnen daarna. ‘Goede samenwerking, innovatief vermogen, vertrouwen, betrokkenheid en overgave. Humor en kwetsbaarheid’; het publiek uit zich in superlatieven. Mensen reageren niet op wat je zégt, maar op wat je dóet, zegt Konnie Huijers. Vraag het aan anderen: wat doe ik in mijn gedrag, dat maakt dat jij reageert. Als je écht wil veranderen, dan moet je dat andere gedrag 40 dagen volhouden en dat ook met een ander delen. De deelnemers van vandaag worden uitgenodigd om Konnie Huijers en Margaret Krijnen daarvoor in te zetten en mogen daarvoor hun visitekaartje afgeven.

Indonesië

De derde spreker van vandaag is Christa Nollen, locatiemanager verpleeghuis en woonzorgcentrum van ZZG Zorggroep. Al zo’n jaar of 4 geleden ging de organisatie over op kleinschalige, zelfsturende teams. Van 1996 tot 2000 woonde Nollen met haar gezin in Indonesië; deze ervaring deelt zij vandaag met ons als metafoor voor het leidinggeven aan zelfsturende teams. Indonesië kent een geheel andere cultuur; bovendien speelde de burgeroorlog door de opstand van de bevolking tegen het regime van Soeharto. Christa Nollen formuleerde wat voor haar belangrijk was. Een veilige omgeving voor haar kinderen, maar ook voor haar personeel. Hun verblijf daar moest een toegevoegde waarde vormen voor de kinderen.

Essentie

Zonder dat eerst om te zetten in een rigide vorm of structuur, besloot ze de verbinding te zoeken met haar omgeving. ‘Ik had de moed om de dialoog aan te gaan. Ik kwam misschien niet altijd even goed uit mijn woorden, maar mijn intenties werden wel degelijk opgepikt. Ik ervoer de wederkerigheid met hen die zo anders zijn, als een grote waarde.’ Nodig was het aangaan van dialoog, vertrouwen, maar ook moed om zich in de wereld van de ander te begeven. Hierin schuilt voor Nollen de essentie van leiderschap. Zij creëerde een situatie met het personeel waarin het zelfoplossende vermogen steeds groter werd. En dat geldt ook voor de kleinschalige zelfsturende teams van de ZZG Zorggroep. ‘Als er verschillende standpunten zijn, zorg dan voor een visie en een doel, maak verbinding en schep vertrouwen. Geef de toegevoegde waarde aan, bespreek je intenties vroeg en open. Met de bereidheid er samen uit te komen, volgt een standpunt dat veel beter is dan de 2 eerdere. Laat je verrassen.’

Vakantieplanning

Het publiek stelt veel vragen. Hoe zijn bijvoorbeeld de vrijwilligers betrokken? ‘Door hen steeds weer te informeren en de visie uit te leggen’, legt Nollen uit. ‘Familie snapt het vaak heel goed. Familieleden die liever zelf het appartement schoonmaken? Waarom niet?’ Heeft Nollen nooit eens ingegrepen? Jawel, want ooit dreigde de vakantieplanning in de soep te lopen. ‘Dus het was ingrijpen of 3 maanden met een beroerde bezetting werken. Ook daar leren we van.’ Leren: dat willen we als we ons opgeven voor een dag als deze. Weerstand, comfortzones die werden uitgedaagd: ongemakkelijk soms; maar leerzaam, dat was het.

Interview door Ellen Kleverlaan.

Dossier(s)

In voor zorg! is een programma van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en Vilans, Kenniscentrum voor langdurige zorg