invoorzorg.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

Ondersteuning bij veranderingen in de langdurige zorg.

8 bakens voor zelfregie van cliënten

Gepubliceerd op:

In de publicatie ‘De cliënt in regie: een programmatische aanpak’ schetsen 4 zorgaanbieders (Plurijn, Archipel, Pameijer en SDW) hun proces en hun aanpak bij het vormgeven van zelfregie door cliënten, samen met cliënten. Op basis hiervan zijn 8 onderwerpen uitgewerkt die niet onbelicht kunnen blijven zodra de keus gemaakt is om de weg van zelfregie op te gaan. Voor cliënten, cliëntgroepen en organisaties die op pad willen of op pad zijn met het realiseren van de cliënt in regie bieden deze 8 aandachtspunten een handvat voor navigatie.

De bakens waarop gevaren kan worden zijn in beeld. In de overtuiging dat de koers onderweg bepaald wordt, in interactie met cliënten samen. Het perspectief van zelfregie door cliënten is zo anders dan de huidige werkwijze, dat een blauwdruk bij de start niet te maken is.

1. Keuze voor zelfregie uit vaste overtuiging

De keus om te gaan werken aan zelfregie van cliënten is een fundamentele. Zelfregie is een grondrecht van iedere burger. Zeggenschap over de aard, de inhoud en de manier waarop je ondersteund wordt bij het vormgeven van je eigen leven is de basis voor zelfrespect en kwaliteit van leven. Regie door de cliënt draagt bij aan de kwaliteit van zorg vanuit het perspectief van de cliënt.

Steeds vaker blijkt dat ook de kosten van de zorg dalen door consequent te werken vanuit het perspectief van zelfregie. Deze kostendaling vormt een aangrijpingspunt in een tijd waarin het budget voor verzekerde zorg zwaar onder druk komt. Beleidsmakers en zorgaanbieders die vanwege deze mogelijke kostenbesparing kiezen voor het (terug) geven van de regie aan de cliënt, doen er verstandig aan een ander motief te kiezen. Zij kiezen feitelijk voor sanering van de zorg door eenzijdig de rolverdeling tussen cliënt en aanbieder te wijzigen.

2. Goede rolverdeling en dialoog tussen cliënt en professional

Op het moment dat de keuze om de cliënt in de regie te brengen nadrukkelijk wordt gecommuniceerd in een organisatie roept dit beleid bij medewerkers regelmatig de volgende reactie op: “Wordt het nu: Men vraagt en wij draaien? Wordt het vrijheid blijheid?” De reactie wijst op het verlies van controle bij medewerkers. Hun beleving is: Wij zijn straks niet meer in staat om te doen wat nodig is voor de cliënt!

Gaat het bij het realiseren van de cliënt in regie nu om een verschuiving van de machtsbalans tussen cliënt en professional? Is dat de kern? De ervaring in de praktijk laat zien dat het bij regie niet draait om macht maar om een duidelijke rolverdeling en een goede dialoog. Het gaat om het leven van de cliënt. In de rolverdeling hoort de zeggenschap over het eigen leven bij de cliënt. De rolvastheid en het inlevingsvermogen van zorgverleners bepaalt in hoge mate het succes van zelfregie door cliënten. Ondersteunen, faciliteren, mogelijk maken zonder over te nemen.

3. De noodzaak van kernwaarden

De keus voor het realiseren van regie door de cliënt is de keus voor een fundamenteel andere weg. Een weg waarbij vanaf de start, en bij iedere volgende stap consensus tussen cliënt(en) en aanbieder moet bestaan. Uit de aanpak van zorgorganisaties Plurijn, Archipel, Pameijer en SDW blijkt dat er werkende weg geleerd wordt. En tegelijkertijd is er behoefte aan houvast. Aan handvatten die onderweg benut kunnen worden voor reflectie. Om te toetsen of we op de goede weg zijn.

De 4 organisaties hebben heel vroeg in het traject met cliënten en/of vertegenwoordigers een set van kernwaarden of factoren bepaald. De waarden brengen het gesprek op gang en gidsen en kaderen de verdere ontwikkeling. Ook al zijn we zoekend op weg. We kunnen de kwaliteit van ons handelen altijd toetsen aan onze kernwaarden. In deze waarden is de keuze voor de cliënt in regie concreet gemaakt.

4. ‘Niets over ons zonder ons’ betreft alle niveaus in de organisatie

Zorgorganisatie Pameijer gebruikt een mooi Engels citaat: “Nothing about us without us”. Ook bij Pluryn komt dit principe heel krachtig naar voren. Daarbij gaat het niet alleen om de zaken die individuele cliënten betreffen. Ook beleidskeuzes en organisatiewijzigingen hebben invloed op de dienstverlening aan cliënten en zijn om die reden onderwerp van gesprek. Dergelijke beleidsvoornemens vragen ook om toetsing aan de kernwaarden. Ook in de visie van SDW is dit herkenbaar. De visie van SDW is gebaseerd op een samen-zorgrelatie. De samenwerking met de cliënt en zijn persoonlijk netwerk is van groot belang.

5. Cliënten trainen in hun regisseursrol

In de rolverdeling komt de regie, de vrijheid om te kiezen, steeds nadrukkelijker bij de cliënt, en het cliëntsysteem, te liggen. Uit de ervaringen van de 4 zorgorganisaties blijkt dat cliënten behoefte hebben aan scholing, aan professionalisering in de rol van regisseur. In het maken van keuzes en leren overzien van de consequenties. In het verlengde daarvan wordt de cliëntengroep een van de belangrijkste doelgroepen in het professionaliseringsbeleid, waar dit veelal nog uitsluitend op medewerkers gericht is.

6. De cliënt: co-maker van het primair proces

Het onderscheid tussen cliënt en medewerker wordt steeds vaker doorbroken. Door de inzet van medewerkers op basis van hun ervaringsdeskundigheid als cliënt. Ook worden scholings- en voorlichtingsactiviteiten voor cliënten (en medewerkers) vaker door cliënten ingevuld. In de ambulante ouderenzorg richten oudere burgers zorgcoöperaties op. In de gehandicaptenzorg bestaan ouderinitiatieven.
 
Burgers nemen daarmee het initiatief van organiseren van de aanbieders over. Eigen regie en zelfhulp liggen in elkaars verlengde. In de gewenste situatie voegen zorgaanbieders alleen nog die ondersteuning en complexe zorg toe die nodig zijn voor zo zelfstandig mogelijk functioneren.

7. Zelfregie en zelfsturing horen bij elkaar

Regie door de cliënt vraagt om autonomie en handelingsvrijheid van de professional. Deze combinatie is noodzakelijk. Zelfregie en zelfverantwoordelijkheid scheppen wederzijds voorwaarden voor de samenwerking tussen cliënt en zorgverlener. De organisatie die kiest voor het vormgeven van zelfregie door cliënten komt op korte termijn voor de opdracht te staan om medewerkers en teams meer regie en zelfverantwoordelijkheid te geven. Meer professionele handelingsvrijheid. Niet alleen op de inhoud, ook op het terrein van plannen, organiseren en sturen.

8. Leiden, sturen en ontwikkelen

De optelsom van het voorgaande resulteert in een forse verschuiving in de wijze waarop organisaties worden geleid en gestuurd. De regie van de cliënt stelt het klantproces in de organisatie centraal. De uitbouw van zelfsturende teams wijzigt de beheeropdracht van het (midden)managent ingrijpend. Het succes van zelfregie door cliënten hangt sterk af van de kwaliteit van het leiderschap binnen zorgorganisaties.
 
Hoe geven we op een positieve manier vorm en inhoud aan dit ingrijpende transformatieproces? Hoe blijven we op koers in een periode waarin we de fundamenten van onze werkwijze veranderen? Het zijn spannende vragen.

De veranderingen die voortvloeien uit de cliënt in regie stellen eisen aan de ondersteunende processen en systemen in de organisatie. De noodzaak om het personeelsbeleid grondig te herzien is al geformuleerd. Vragen die daarbij aan de orde komen zijn onder meer:

  • Als cliënten professionele taken gaan uitvoeren, welke taken en functies moeten dan door inhoudelijk geschoolde medewerkers worden opgepakt?
  • De rolverdeling tussen cliënt en professional wijzigt: Welke eisen stelt de nadruk op faciliteren, coachen en mogelijk maken aan de motivatie, het gedrag en de competenties van medewerkers?

Eerder in dit artikel werd gesproken over over co-makership van cliënten in het primair proces. Als deze ontwikkeling doorzet, komt vanzelf de vraag aan de orde hoe het functiegebouw van een zorg organisatie er straks uit ziet? Dat geldt ook voor de vraag hoe de collectieve arbeidovereenkomst (cao) inspeelt op cliënten die tegelijkertijd betaalde medewerker zijn.

Meer weten

Dossier(s)

In voor zorg-deelnemer

In voor zorg! is een programma van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en Vilans, Kenniscentrum voor langdurige zorg