invoorzorg.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

Ondersteuning bij veranderingen in de langdurige zorg.

Stichting De Hoven: Vergroot het welbevinden van bewoners en medewerkers

Gepubliceerd op: | Laatst gewijzigd op:

Waarom zou je je eigen leven als oudere helemaal moeten aanpassen als je naar een instelling verhuist? Wie is er nu voor wie? Het moet toch mogelijk zijn om je dagelijkse ritme te kunnen voortzetten en ‘gewoon’ doorgaan met je leven, zoals je dat altijd al gewend was? Dat vinden ze bij De Hoven nou ook. Ouderen moeten zoveel mogelijk de regie over hun eigen leven kunnen houden en invloed hebben op het beleid dat de zorgorganisatie voert.

Foto: Geert Job Sevink

Werken vanuit regelsystemen loslaten

Met het project Zorg Zonder Regels heeft De Hoven aangetoond dat een andere manier van werken het welbevinden van bewoners verbetert. Wanneer het werken vanuit regelsystemen wordt losgelaten kan de energie en focus weer helemaal komen te liggen op de zeggenschap van bewoners, op het directe en dagelijkse contact met de bewoners en op de professionaliteit van het team. Bovendien vermindert het de kwetsbaarheid van bewoners en ervaren zij dat zij de zorg krijgen waar zij behoefte aan hebben. Dat is de rijke opbrengst van dit experiment.

De Hoven helpt ouderen hun eigen leven om beperkingen heen te organiseren. Niet die beperkingen, maar het leefplezier staat centraal. In de loop van de afgelopen decennia is de organisatie van de ouderenzorg in ons land steeds verder af komen te staan van het principe dat het leefplezier en het welzijn van de cliënt voorop moet staan. Meer en meer zijn beleid en regels gericht op het voorkomen van incidenten in instellingen.

De aard van deze regels lijkt vooral gebaseerd op wantrouwen en risico’s. Wantrouwen, omdat passie en vakkennis zijn vervangen door voorgeschreven processen en procedures. Risico’s, omdat regels, in plaats van adequaat optreden, problemen moesten voorkomen. Dit heeft uiteindelijk een ontmoedigende uitwerking gehad op zorgverleners. Ze moeten voldoen aan regels die vaak haaks staan op hun eigen professionele inzicht en inschatting. Het effect daarvan slaat terug op bewoners: er is minder tijd voor bewoners, omdat die tijd in bureaucratie gaat zitten én omdat door de regels er minder aandacht is voor écht contact. Bovendien worden veel regels door bewoners zelf als belemmerend, betuttelend of zelfs respectloos ervaren.

Meer welbevinden en werkplezier 

Eind 2010 ontstonden bij De Hoven de eerste ideeën voor een experiment waarbij overbodige regels zouden worden afgeschaft en regie zou worden teruggegeven aan bewoners. In gesprekken met bewoners en de cliëntenraad, maar ook met medewerkers, hoorden de directie en leidinggevenden dat bepaalde regels de kwaliteit van leven van de bewoners niet bevorderden, maar juist verminderden. Jannie Nijlunsing (directeur/bestuurder De Hoven) 'Als directie hebben we ons nadrukkelijk de vraag gesteld of het mogelijk was om negatieve invloeden op het welbevinden van ouderen en werkplezier van medewerkers te kunnen veranderen.'

Als antwoord daarop zijn, na overleg met het ministerie, de volgende regels opgenomen in het experiment:

  • Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling in de Zorgsector (HKZ)
  • Customer Quality Index (CQ-index)
  • Meetweek en Vroegsignalering
  • Hazard Analysis and Critical Control Points (HACCP)

Met het project Zorg Zonder Regels wil De Hoven werken aan meer welbevinden voor bewoners en werkplezier voor medewerkers. Die ambitie is uitgewerkt in 4 concrete doelen:

  1. verbeteren van het welbevinden van de bewoners
  2. meer zeggenschap voor de bewoners,
  3. vergroten van het werkplezier van medewerkers
  4. ontwikkeling van de kwaliteit van medewerkers

Het project Zorg Zonder Regels realiseerde deze doelen door op een andere manier te werken. De dwingende werking van regels is stopgezet. Er wordt niet langer gedacht vanuit risico’s, standaardisering en voorspelbaarheid, maar vanuit welbevinden. De nadruk ligt op de ‘vraag achter de vraag’ en op mogelijkheden van bewoners in plaats van hun beperkingen. Voor medewerkers ligt de nadruk op vertrouwen en ruimte geven.

Zoek en vervang

Voor de 4 bestaande vormen van regelgeving zijn ‘regelarme alternatieven’ bedacht. In plaats van de HKZ beoordeling is er gekeken naar de door bewoners ervaren kwaliteit. Volgens De Hoven heeft het meten van de CQ-index nauwelijks nut, omdat de situatie van de doelgroep in 2 jaar zo sterk verandert dat vergelijking geen informatie oplevert. In plaats van de CQ-metingen is gewerkt met de door het UMCG opgestelde vragenlijst ‘Behoefte als Kompas’. Deze vragenlijst geeft meer inzicht in het welbevinden als maat voor kwaliteit van zorg.

De administratieve lasten in het kader van de vroegsignalering zijn vervangen door het beoordelingsvermogen van de medewerkers. Bovendien legt de vroegsignalering sterk de nadruk op de risico’s en op de (aankomende) beperkingen van een bewoner, in plaats van op zijn welbevinden. De kwetsbaarheid wordt nu nog steeds bekeken, maar niet vanuit een standaard lijst. En de verplichte HACCP meting is vervangen door het beoordelingsvermogen van de koks en de smaakbeleving van de bewoners. Er wordt echt gekeken naar wat bewoners lekker vinden, ook al betekent dat, dat er bijvoorbeeld minder vitamines in het eten zitten.

Vrijwillig en wetenschappelijke aanpak

Als je uitgangspunten ‘vertrouwen’ en ‘ruimte geven’ zijn, moet dat vanzelfsprekend ook gevolgen hebben voor de opzet van het project. Daarom zijn geen afdelingen aangewezen, maar zijn alle afdelingen van De Hoven uitgenodigd mee te doen. Zij zijn gevraagd uit te leggen waarom ze mee zouden willen doen en waarom ze dachten mee te kunnen doen. Op die oproep reageerden de afdeling De Kwelder van Verpleeghuis Vliethoven, de begane grond van verzorgingshuis Winkheem en de gehele locatie Viskenij. In totaal 56 bewoners. Op drie heel verschillende manieren lieten zij zien waarom zij zich met meer vertrouwen en ruimte meer konden richten op het welbevinden van bewoners.

Al heel snel na de eerste ideeën over Zorg Zonder Regels heeft De Hoven contact gezocht met het  Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) en met de Rijksuniversiteit Groningen (RuG). Het project Zorg Zonder Regels is mede gebaseerd op de visie van professor Slaets, dat de energie in de ouderenzorg meer gericht zou moeten zijn op leefplezier, op positief welbevinden. De aandacht voor positief welbevinden kan leiden tot minder beroep op zorg en minder noodzaak tot het wegnemen van negatieve ervaringen. Er zijn speciale vragenlijsten ontwikkeld om te meten wat de effecten zijn op welbevinden. In samenwerking met het ministerie van VWS zijn goede afspraken gemaakt met het zorgkantoor over de consequenties van het (tijdelijk) afschaffen van de regels. Ook heeft het zorgkantoor subsidie verstrekt om de extra capaciteit voor dit project mogelijk te maken.

Onwennig

De medewerkers van de verpleegafdeling voor mensen met het syndroom van Korsakov zagen in het project Zorg Zonder Regels mogelijkheden om bewoners meer vrijheden en veiligheid te bieden. Daarvoor heeft het afdelingshoofd de medewerkers moeten ondersteunen om ze het vertrouwen te geven dat ze ook zonder regels de goede beslissingen nemen. 'Zonder regels vertrouwen medewerkers meer op hun eigen beoordelingsvermogen. Omdat de bewoner op de eerste plaats staat, voelen medewerkers sneller aan hoe het met hem of haar gaat. Daardoor vinden minder incidenten plaats.'

Alle drie de teams hebben zo’n onzekere periode meegemaakt. Het besef ontstond dat werken in de ouderenzorg betekent dat er dagelijks dilemma’s zijn. Vaak gaan die dilemma’s over de spanning tussen autonomie en zeggenschap enerzijds en mogelijke risico’s anderzijds. Door hier regelmatig met elkaar over te praten, werden de dilemma’s hanteerbaar en ontstonden oplossingen. Medewerkers durfden weer te twijfelen en vragen te stellen zonder dat het antwoord vast stond. Dat leidde tot meer aandacht en nieuwe oplossingen. 

Een essentieel thema in dit verband is communicatie en daarmee samenhangend, vertrouwen en samenwerking. Communicatie is de belangrijkste kwaliteit die de afdelingen in het project Zorg Zonder Regels verder hebben ontwikkeld. Door meer tijd te nemen en door ook te oefenen met het voeren van gesprekken, kon echt contact met bewoners ontstaan. Zo hoorden medewerkers ook de vraag achter de vraag en kregen ze inzicht in de échte wensen van bewoners, hoewel die in eerste instantie misschien niet uitgesproken werden. Door te werken aan het geven van feedback en communiceren met elkaar, werd het makkelijk om op elkaar te vertrouwen en samen te werken aan beter welbevinden voor bewoners. Een medewerker van De Kwelder: 'Ik neem nu gewoon de tijd om te luisteren: wat zeggen ze nou? En wat willen ze nou precies? In het verleden was ik meer gewend om dingen te bepalen voor bewoners. Nu doe ik alles in overleg.'

Goede resultaten

De doelstellingen waren helder, de aanpak was wetenschappelijk onderbouwd en de medewerkers waren intrinsiek gemotiveerd om mee te doen. Dan zou je goede resultaten verwachten. En gelukkig is dat ook zo! De Hoven heeft door dit experiment de volgende successen geboekt:

  • Verbeteren van het welbevinden van bewoners
    Voor het meten van welbevinden gebruikt De Hoven de Groninger Wellbeing Indicator. Het welbevinden van de bewoners is in het onderzoeksjaar verbeterd, (gemeten op een schaal van 0 tot 1), van 0,73 naar 0,83. Naast de verbetering van het welbevinden zijn de bewoners nu weerbaarder, minder kwetsbaar en vinden ze dat de zorg beter aansluit op hun behoefte.
  • Meer zeggenschap voor bewoners
    Door de RuG is onderzoek gedaan naar de mate waarin bewoners in staat zijn hun eigen positieve vragen te formuleren en oplossingen aan te dragen en vervolgens naar de mate waarin Zorg Zonder Regels deze zeggenschap stimuleert. De conclusie is dat volgens bewoners zelf de zeggenschap en eigen regie is vergroot. Bewoners ervaren dat er minder betutteling is vanuit regels waar ze zelf niet om gevraagd hebben. In plaats daarvan is er beter contact met de medewerkers en ervaren bewoners dat er écht geluisterd wordt naar hun wensen en behoeften.
  • Vergroten van het werkplezier van medewerkers
    De Hoven heeft meegedaan aan de benchmark van brancheorganisatie Actiz, uitgevoerd door PWC. In alle negen onderzochte gebieden van medewerkerstevredenheid scoren de afdelingen die meedoen aan Zorg Zonder Regels beduidend hoger dan het landelijk gemiddelde. Ook uit het onderzoek dat uitgevoerd is door de Rijksuniversiteit Groningen (RuG) komt naar voren dat medewerkers meer ruimte ervaren, het werk aantrekkelijker vinden en er meer voldoening uit halen.
  • Ontwikkeling van kwaliteit van medewerkers
    Zorg Zonder Regels heeft een omslag in denken en werken gestimuleerd bij medewerkers. Het stoppen met werken vanuit regels geeft veel ruimte en die ruimte wordt ingevuld door grotere betrokkenheid bij bewoners, versterking van de onderlinge communicatie en praten met elkaar over dilemma’s. Niet iedereen volgt hetzelfde tempo in deze verandering. Dat vraagt om ondersteuning in de vorm van coaching en training. Eén van de medewerkers verwoordde heel treffend het resultaat van Zorg Zonder Regels: “Ik zag het eerst niet zitten, maar ik heb mijzelf veranderd”.

Deze resultaten overziend, mag worden geconcludeerd dat het project Zorg Zonder Regels een groot succes te noemen is. Zowel het welzijn van de bewoners is vergroot, als de tevredenheid van medewerkers. En dit zonder toegenomen kosten!

De onderzoekers concludeerden: 'Tijdens het project is gewerkt aan de autonomie van de bewoners, omdat dit tot meer welbevinden zou leiden. Door de medewerkers worden zelfredzaamheid en actief zijn als belangrijke componenten van welbevinden gezien. Uit ons onderzoek blijkt, dat de autonomie en de zelfredzaamheid van de bewoners zijn vergroot, maar ook dat de bewoners soms anders dachten dan de medewerkers over het vergroten van hun autonomie, zelfredzaamheid en actief zijn. Er zijn bewoners die niet zelfredzaam willen zijn en die liever verzorgd worden. Kunnen de medewerkers dan van deze bewoners verwachten dat zij toch meer zelf doen? Wat is de zeggenschap van de bewoners hierin? Dit voorbeeld toont wederom aan hoe belangrijk het is om te proberen de vraag achter de vraag te ontdekken.'

Verantwoording moet nog wel anders

Om door te gaan met de werkwijze Zorg Zonder Regels is een andere verantwoording-systematiek nodig. Deze systematiek is er nog niet. De Groninger Wellbeing Indicator is een goed instrument gebleken om de subjectieve beleving van bewoners te meten. Wellicht is welbevinden een betere indicator voor de kwaliteit van zorg dan het meten van de kwaliteit van processen. Stakeholders hebben aangegeven deze richting te ondersteunen, maar hebben tegelijkertijd behoefte aan indicatoren die aangeven hoe De Hoven de nieuwe manier van werken borgt en hoe risico’s worden gemeden. Die verantwoordingsystematiek moet nog worden ontwikkeld.

Overigens heeft De Hoven binnen het project Zorg Zonder Regels wel een aantal reguliere meldingen bijgehouden, zoals de Meldingen Incidenten Cliënten. Dit zijn meldingen van medicatiefouten of valincidenten. Daarbij is op de afdelingen veel gesproken over hoe om te gaan met het risico op incidenten.

André Enter (regiodirecteur Oost) is als projectleider van het project Zorg Zonder Regels vanaf dag 1 betrokken bij het bedenken en het implementeren van een manier van werken bij De Hoven die vaak ingaat tegen de gevestigde manier van denken en handelen. En dan ben je niet alleen en heb je de ketenpartners echt nodig om de verandering te realiseren.

André Enter

'Wat gaandeweg het experiment duidelijk werd, was dat we niet alleen staan in het zetten van stappen. Met name Menzis, VWS en Haagse politici hebben Zorg Zonder Regels omarmd en gesteund.'De resultaten van het project tonen duidelijk aan dat het niet alleen anders moet, maar dat het ook anders kán. Hij is er trots op dat De Hoven op een ‘on-Groningse’ wijze toch de eerste stappen heeft durven zetten. 'Voor mij als projectleider, maar vooral als betrokken mens, betekent Zorg Zonder Regels behalve al het bovenstaande een enorme inspiratie om verder te gaan en er aan te werken dat het nóg beter wordt in de ouderenzorg.'

Tags

In voor zorg! is een programma van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en Vilans, Kenniscentrum voor langdurige zorg