invoorzorg.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

Ondersteuning bij veranderingen in de langdurige zorg.

Archipel Landrijt en Dommelhoef bevragen cliënt naar wensen en doelen

Gepubliceerd op: | Laatst gewijzigd op:

Archipel zet sinds 4 jaar organisatiebreed in op Cliënt in Regie en heeft daarvoor een programma opgezet. Daarbinnen is in samenwerking met In voor zorg! een coachingstraject op de werkvloer ontwikkeld. Parallel hieraan liep een ander traject, dat gekoppeld is aan het coachingstraject. Archipel heeft namelijk aan zowel cliënten, mantelzorgers als medewerkers gevraagd of het systeem van het zorgleefplan en het multidisciplinaire overleg  bijdraagt aan de versterking van eigen regie door de cliënt.

Hieruit bleek dat het merendeel van alle 3 de groepen het zorgleefplan als ‘eigendom van de organisatie’ bestempelde en niet als een instrument van de cliënt. Dat had onder andere te maken met een hoog gehalte beleidstaal en vakjargon, onvoldoende gericht zijn op de wensen, vragen en mogelijkheden van cliënten en de bureaucratie die er uit voortkomt.

Deze bevindingen onderstreepten de noodzaak en de wens om het anders te doen. Archipel koos ervoor om  hands-on met het thema aan de slag te gaan. Hoe? Door te experimenteren met manieren en methoden die door enthousiaste medewerkers werden aangedragen. Het verhaal van José Schumann, teamleider zorg bij Archipel Zorggroep is daar zo’n voorbeeld van.

Doorvragen

Als je de cliënten de regie wilt teruggeven, moet je hen ook bewustmaken van het feit dat zij keuzemogelijkheden hebben. En dat is nog niet zo eenvoudig. Niet voor de contactverzorgenden en niet voor de cliënten zelf. Doorvragen is nodig om de wensen en doelen in beeld te krijgen.

José Schumann zegt het meerdere keren: ‘De regiecirkel is een middel, niet het doel. Dankzij de regiecirkel kunnen we de wensen en doelen van onze cliënten duidelijk en herkenbaar in beeld brengen. Maar het gaat uiteindelijk om het gesprek. Daarin moeten cliënten kunnen verwoorden wat zij belangrijk vinden. En dus moeten de contactverzorgenden doorvragen.’

Archipel Zorggroep

Schumann is teamleider zorg bij Archipel Zorggroep. Ze werkt in Landrijt, onderdeel van het Kenniscentrum (speciale zorg) Dommelhoef/Landrijt. Haar doelgroepen bestaan uit mensen met niet-aangeboren hersenletsel (NAH) en mensen die psychiatrische zorg behoeven. Archipel is een middelgrote zorgorganisatie voor ouderen en mensen met chronische beperkingen in Eindhoven en directe omgeving. Er zijn 11 intramurale locaties en 2 kenniscentra. Daarnaast levert de organisatie zorg aan huis en organiseert dagbesteding. Archipel heeft ruim 3.000 cliënten, 2.200 medewerkers, 1.350 vrijwilligers.

Regiecirkel

Schumann heeft, samen met collega teamleider Liesbeth van Brug van Dommelhoef, vanuit Cliënt in Regie een regiecirkel ontwikkeld. ‘Het idee hebben we via internet bij de verstandelijk gehandicaptenzorg gevonden’, legt Schumann uit. ‘De cirkel verdelen we in taartpunten en in elke punt kan de cliënt een woon-, leef- of zorgwens of -doel verwoorden. Bij elke punt komt ook de naam te staan van degene die samen met de cliënt ervoor zorgt dat de wens of het doel gerealiseerd wordt. Dat kan gewoon in tekst, of met kleuren of met pictogrammen. Als de cliënt maar begrijpt wat hij zelf bedoelt.’

Cliënt in Regie

En dat laatste is de crux. Zorgleefplannen (ZLP) hebben voor cliënten in de verpleeghuiszorg zelden een betekenis. Zij herkennen zich er niet in en voelen zich er niet bij betrokken. Dat signaleerde Schumann ook. ‘Het ZLP redeneert vooral vanuit problemen, bovendien begrijpt de cliënt weinig van het taalgebruik. Cliënt in Regie maakte de weg vrij om het anders aan te pakken.’

Geïnstitutionaliseerd

Met 12 cliënten - 6 uit Landrijt en 6 uit Dommelhoef - en 12 contactverzorgenden gingen Van Brug en Schumann aan de slag. ‘De inbreng van de contactverzorgenden is cruciaal’, vindt Schumann. ‘Zij moeten de wensen zien te achterhalen en dat kost tijd. Cliënten zijn meestal snel geïnstitutionaliseerd.’

Warm eten

Als voorbeeld noemt Schumann de warme maaltijd die gewoontegetrouw tussen de middag werd geserveerd; ook aan cliënten van relatief jonge leeftijd, die van huis uit waarschijnlijk gewend zijn ’s avonds warm te eten. ‘Stel je de vraag: “wilt u ’s middags of ’s avonds warm eten?” dan blijken de meeste cliënten daar geen duidelijk antwoord op te hebben. Ze vinden het wel best, hebben geen mening of laten de contactverzorgende kiezen. Vraag je door: “Op welk moment at u thuis de warme maaltijd, wat bent u gewend?”, en vervolgens naar hoe ze dat vonden en hoe ze het vinden om hier tussen de middag warm te eten, dan prikkel je de cliënt om er zelf over na te denken.’

Geen vragenlijst

De regiecirkel betekent voor de contactverzorgenden een omschakeling. Ze krijgen meer verantwoordelijkheden en kunnen zelf beslissingen nemen. Maar ook zij zitten vaak vast in patronen en gewoonten. Die omschakeling kost soms enige tijd. Zo zijn voor de gesprekken geen vragenlijsten opgesteld. De contactverzorgenden gaan blanco het gesprek in. Het uitgangspunt is altijd de beleving van de cliënt. Wel hebben Schumann en Van Brug hen gecoacht in het stellen van open vragen en in het doorvragen. Dus vragen naar:

  • Waar wordt u blij van?
  • Hoe was het vroeger thuis?
  • Wat wilt u zelf?
  • Wat kunt u nog doen?
  • Wat wilt u nog bereiken?
  • Welke hulp heeft u daarbij nodig?

Valkuil

De contactverzorgenden hebben met elkaar geoefend in het doorvragen en klein houden – geen brede onderwerpen – van de vraag. En, zoals Schumann het stelt, je kunt eigenlijk geen verkeerde vraag stellen. Wel is er de valkuil om bij cliënten die zich moeilijker uiten, zelf de regiecirkel in te vullen.

Familie

Datzelfde geldt voor de regiecirkels die gemaakt worden met inbreng van familieleden, bijvoorbeeld als een cliënt niet alles meer zelf kan benoemen. ‘Ook dan moet je altijd doorvragen om te achterhalen waarom een familielid iets zegt, wat de achtergrond van de antwoorden en wensen zijn. Want het gaat om het belang van de cliënt, niet om de wens van de familie.’

Persoonlijke details

Schumann vervolgt: ‘Het bijzondere is, dat uit die gesprekken persoonlijke details naar boven komen, die de contactverzorgenden nog nooit gehoord hadden. Ook niet van cliënten die hier al jaren verblijven. Dit kan alleen ontstaan omdat de cliënt en contactverzorgende samen optrekken. Het wij-zij-gevoel wordt minder. Dat is een onvoorzien, positief en soms ontroerend effect.’

Herkenning

Volgens de teamleider zijn de ingevulde regiecirkels door de gestelde wensen en doelen ook zonder naam heel herkenbaar voor de verzorgenden. Maar belangrijker is, dat de cliënten zichzelf erin herkennen. Waar het tot voor kort óver hen ging, gaat het nu óm hen.

Pijnlijk

Schumann vindt dat een pijnlijke constatering. ‘Het had de afgelopen jaren natuurlijk ook om hen moeten gaan. De zorg werkt nog steeds te veel in pasklare vragen en antwoorden. Alles is gericht op de zorgmomenten, dus over cliënten. Terwijl het dagelijks leven zich juist afspeelt in de tijd tussen de verzorging in. Dat zijn de uren waar het echt om de cliënt gaat.’

Opschalen

Zij is dan ook blij dat het project is uitgebreid. Er zijn al 12 cliënten bijgekomen en inmiddels is er fiat om de slag te maken naar 71 cliënten van 2 afdelingen. Vervolgens komen alle afdelingen van Dommelhoef en Landrijt aan de beurt. ‘En andere locaties van Archipel tonen ook veel belangstelling. Het gaat nu snel.’

Interview door: Inge Heuff

Meer weten

Dit is deel 1 van een 3-luik over Cliënt in de regie bij Archipel.

Dossier(s)

In voor zorg-deelnemer

In voor zorg! is een programma van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en Vilans, Kenniscentrum voor langdurige zorg